Thông tin Sony đang lập luận trước tòa rằng các trò chơi kỹ thuật số không thể thuộc sở hữu của những người chơi đã mua chúng là mặt trận mới nhất trong cuộc chiến đang tiếp diễn về quyền sở hữu kỹ thuật số.
Kostas Chalkias, Đồng sáng lập kiêm Trưởng bộ phận mật mã học tại Mysten Labs, nói với Decrypt rằng cuộc giằng co này “vẫn chỉ mới ở giai đoạn đầu”. “Với nội dung media, chúng ta đã quen với việc thuê và streaming, và ngày càng nhận ra rằng những thứ mình nghĩ là đang mua thực ra không hề thuộc về mình.”
Đây là vấn đề vượt ra ngoài phạm vi game và lan sang nhiều loại hình media khác. Từ năm 2009, người dùng Amazon Kindle đã bất ngờ phát hiện các bản ebook của họ—trớ trêu thay lại là cuốn “Nineteen Eighty-Four” của George Orwell—bị xóa từ xa do vấn đề bản quyền. Kể từ đó, Amazon vẫn tiếp tục can thiệp vào nội dung ebook, với các tác phẩm của Roald Dahl, Agatha Christie và R.L. Stine nằm trong số những đầu sách bị nhà xuất bản chỉnh sửa từ xa.
Các tựa phim và chương trình truyền hình cũng đã bị gỡ khỏi thư viện số khi người dùng nhận ra rằng thứ họ “mua” thực chất chỉ là một giấy phép có thể bị thu hồi. Nội dung đó cũng có thể bị chỉnh sửa, khi các nền tảng từ xa thay đổi tác phẩm sau khi phát hành. Có thể xem là thú vị khi nó vá hồi tố một lỗ hổng cốt truyện trong “Stranger Things”; nhưng sẽ kém dễ chịu hơn nhiều khi các chương trình bị gỡ khỏi nền tảng streaming vì nội dung nhạy cảm về chính trị.
Theo nhà sáng lập Canoe Jess Zhang, các nền tảng nhạc streaming đã “hoàn toàn định nghĩa lại cách tiêu thụ âm nhạc bằng cách đánh đổi quyền sở hữu lấy quyền truy cập không giới hạn”, qua đó xóa bỏ khả năng xây dựng một thư viện lâu dài của người dùng. Theo lãnh đạo ngành Sammy Andrews, điều đó cũng tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với mối quan hệ giữa nghệ sĩ và khán giả—bởi tiền bản quyền vẫn như nhau dù người nghe là fan trung thành hay chỉ là người nghe qua đường, nên hệ thống này “thưởng cho thị phần về lưu lượng, chứ không phải độ sâu của kết nối.”
Trong khi nhiều người—bao gồm các đạo diễn Christopher Nolan và Guillermo del Toro—ủng hộ media vật lý như một giải pháp, những người khác cho rằng vấn đề của quyền sở hữu media kỹ thuật số đơn giản nằm ở các trung gian tập trung.
Primavera De Filippi, Giám đốc Nghiên cứu tại CERSA, giải thích: “Khi bạn ‘mua’ một tài sản số từ một nền tảng số, cuối cùng nền tảng đó vẫn giữ quyền kiểm soát tài sản, và ‘quyền sở hữu’ của bạn chẳng qua chỉ là một mục nhập có thể bị thu hồi trong cơ sở dữ liệu của nền tảng.”
Bà nói thêm rằng do các cơ chế bảo vệ của luật tài sản truyền thống trước việc tịch thu tùy tiện không áp dụng cho tài sản số, “nhà vận hành nền tảng có thể tước đoạt tài sản chỉ bằng một dòng code đơn giản, mà không cần biện minh trên bất kỳ cơ sở pháp lý nào, hoặc thậm chí sửa đổi nội dung của các tài sản số này mà không cần sự đồng ý hay biết trước của người dùng.”
Cũng như ở các ngành khác nơi các trung gian tập trung và “người gác cổng” trở thành tâm điểm chỉ trích của người tiêu dùng, blockchain và các công nghệ phi tập trung khác đã được xem là một giải pháp.
Zhang nói với Decrypt: “Blockchain và Web3 mang đến cho người tiêu dùng một con đường rõ ràng để sở hữu bản sao kỹ thuật số của một hàng hóa cụ thể, dù đó là trò chơi, bài hát hay bộ phim.”
Tim Sun, Nghiên cứu viên cấp cao tại Hashkey, cho biết ban đầu NFT được quảng bá như một giải pháp “đa năng”, cho phép các đối tượng kỹ thuật số “có hồ sơ công khai, có thể xác minh và do chính người dùng trực tiếp nắm giữ”. Nhưng ông cảnh báo rằng “sự cường điệu quá mức” và đầu cơ trong cơn sốt NFT đã làm hoen ố hình ảnh của chúng trong mắt công chúng.
Chồng công nghệ đứng sau NFT cũng có những hạn chế trong giai đoạn đầu. De Filippi giải thích: “Nếu NFT trỏ tới một tệp được lưu trữ trên máy chủ của một công ty, thì sự phụ thuộc vào nhà vận hành nền tảng vẫn còn đó.” Để có quyền sở hữu kỹ thuật số thực sự, theo bà, cả chứng nhận sở hữu lẫn nội dung của tài sản số đều phải được lưu trữ trên hạ tầng hoàn toàn phi tập trung—điều mà nhiều NFT không triển khai được.
Một điểm nghẽn khác là trên hầu hết các blockchain, metadata của NFT là công khai, đồng nghĩa bất kỳ ai cũng có thể “right-click và lưu lại” nội dung. Guy Itzhaki, CEO của blockchain quyền riêng tư Fhenix, nói với Decrypt: “Vấn đề chính là việc sở hữu NFT không nhất thiết trao cho bạn quyền kiểm soát độc quyền đối với tài sản đứng sau nó. Nếu một NFT đại diện cho một tác phẩm nghệ thuật, một vật phẩm trong game hoặc quyền truy cập vào nội dung riêng tư, metadata công khai có thể phơi bày nội dung đó hoặc các thuộc tính của nó cho tất cả mọi người.”
Itzhaki lập luận rằng điều người dùng cần là vừa có “quyền sở hữu NFT vừa có khả năng kiểm soát ai được xem dữ liệu đứng sau nó”, với cơ chế kiểm soát truy cập giúp NFT phản chiếu gần hơn mô hình sở hữu của tài sản vật lý. Từ trước đến nay, người nắm giữ NFT vẫn phải cố công lập luận rằng quyền sở hữu thực sự của một NFT nằm ở việc nắm giữ chứng nhận sở hữu và nội dung, đôi khi cả quyền sở hữu trí tuệ, trong khi phe hoài nghi chỉ ra rằng việc sao chép bức ảnh khỉ trị giá 16.000 USD của họ là dễ đến mức nực cười.
Itzhaki cho biết hiện đã có một số cách để biến NFT thành riêng tư, bao gồm mã hóa truyền thống, trusted execution environment (TEE) và fully homomorphic encryption (FHE). Trên thực tế, những ví dụ đầu tiên về NFT mã hóa tận dụng TEE đã được chào bán trong giai đoạn bùng nổ 2021-22, bao gồm các nỗ lực từ các nhà làm phim Kevin Smith và Quentin Tarantino—nhưng công nghệ này đã dần bị bỏ quên khi thị trường NFT lao dốc.
Theo Itzhaki, NFT mã hóa bị cản trở bởi “bài toán tích hợp hơn là thiếu công nghệ”. Các ví và marketplace hiện tại được xây dựng xoay quanh metadata NFT công khai, trong khi NFT mã hóa “đòi hỏi thêm các yêu cầu mới liên quan đến phân quyền, quản lý khóa, chuyển nhượng và tính toán bảo mật”, đồng thời gắn với những hạ tầng cụ thể. Ông nói thêm: “Điều đó hoạt động tốt để chứng minh tính khả thi về mặt kỹ thuật, nhưng lại khiến việc tiếp cận hệ sinh thái NFT rộng lớn hơn trở nên khó khăn hơn.”
Ông cho biết khi công nghệ quyền riêng tư ngày càng được đón nhận rộng rãi trên toàn bộ không gian blockchain, nó sẽ đạt được mức độ tích hợp sâu hơn với ví, marketplace và các công cụ dành cho nhà phát triển. “Khi các năng lực này được chấp nhận rộng rãi hơn, chúng cũng sẽ tự nhiên mở rộng sang NFT,” trong khi “các tiêu chuẩn rõ ràng cho NFT riêng tư” sẽ thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang “NFT có tiện ích và giá trị thực”—qua đó cho phép quyền sở hữu thực sự đối với tài sản số.
Zhang nói: “Ở thời điểm này, không còn thiếu yếu tố kỹ thuật nào nữa. Yếu tố còn thiếu là văn hóa và độ tin cậy để được chấp nhận rộng rãi.” Bà nói thêm rằng NFT là “con đường rõ ràng phía trước cho quyền sở hữu kỹ thuật số cũng như việc phân phối, cấp phép tài sản trí tuệ trên internet”, với blockchain đại diện cho “giải pháp kỹ thuật để tiến tới một thế giới mới nơi quyền sở hữu kỹ thuật số được định nghĩa rõ ràng và có thể trở thành hiện thực.”
ETH
BTC